تأثیر سالمندان در تربیت نوهها: فرصت یا تهدید؟
در خانه مادربزرگ، همیشه بوی نان تازه میآمد. ناهید هنوز هم با یادآوری آن روزهایی که عصرها کنار مادربزرگش مینشست و قصههای “شاه و پری” گوش میداد، لبخند میزند. امروز خودش مادر شده و میبیند که دختر کوچکش چطور با علاقه روی زانوهای همان مادربزرگ مینشیند، درست مثل خودش بیست سال پیش.
حالا این سؤال پیش میآید: آیا حضور سالمندان در تربیت نوهها یک فرصت طلایی است؟ یا ممکن است گاهی باعث سردرگمی و تضاد تربیتی شود؟
در این مقاله بهصورت صمیمانه و علمی، به این موضوع میپردازیم و با نگاهی واقعبینانه بررسی میکنیم که نقش پدربزرگها و مادربزرگها در تربیت نوهها چه پیامدهایی دارد.
۱. سالمندان، گنجینهای از تجربه
شاید بزرگترین دارایی سالمندان، تجربهای است که با گذر زمان و آزمونوخطا به دست آوردهاند. آنها «کتابهای زنده زندگی» هستند.
به گفته دکتر ناهید جعفری، روانشناس خانواده:
“حضور سالمندان در زندگی نوهها، یک انتقال بیننسلی از خرد، سنت و آرامش است که نمیتوان آن را با هیچ مدرسهای جایگزین کرد.”
بسیاری از خانوادهها، بهویژه در فرهنگ ایرانی، به نقش مادربزرگ و پدربزرگ در مراقبت و تربیت کودکان بهعنوان کمک و نعمت نگاه میکنند.
۲. کمک به والدین پرمشغله
در دنیای مدرن، بسیاری از والدین تماموقت کار میکنند. طبیعی است که بخشی از مراقبت از کودک به مادربزرگ یا پدربزرگ سپرده میشود. این همکاری نهتنها به کاهش استرس والدین کمک میکند، بلکه باعث ایجاد پیوندهای عاطفی قوی بین نسلها میشود.
مثلاً فاطمه، مادر دو فرزند میگوید:
«اگر کمک مامانم نبود، هیچوقت نمیتونستم هم کار کنم، هم خیال راحتی از بچههام داشته باشم. اونها پیش مادربزرگشون نهتنها امنیت دارن، بلکه کلی چیز یاد میگیرن.»
تاثیر ارتباط با نوهها بر سلامت روان سالمندان
۳. چالشهای تفاوت نسلی: وقتی دو سبک تربیتی برخورد میکنند
درست است که سالمندان تجربه بالایی دارند، اما گاهی تفاوت دیدگاه آنها با نسل جدید باعث بروز تضادهایی میشود.
برای مثال، وقتی مادربزرگ به کودک میگوید:
«اگه غذاتو نخوری، دیگه دوستت ندارم»،
در حالی که مادرش معتقد است نباید از عشق بهعنوان ابزار تنبیه استفاده کرد، تنش ایجاد میشود.
تحقیقات دانشگاه تهران در سال ۱۳۹۹ نشان داد که ۶۳٪ از خانوادهها حداقل یک بار در سال گذشته دچار تضاد تربیتی بین والدین و پدربزرگ/مادربزرگ شدهاند.
راهکار:
-
گفتوگوی روشن و محترمانه بین والدین و سالمندان
-
تعیین مرزهای مشخص و نقشها از ابتدا
-
آموزش مفاهیم تربیتی نوین به سالمندان با لحن غیرتحقیرآمیز
۴. تأثیر عاطفی عمیق بر نوهها
کودکانی که در کنار مادربزرگ و پدربزرگ بزرگ میشوند، اغلب حس امنیت، صمیمیت و تعلق بیشتری تجربه میکنند.
مطالعهای در مجله Child Development نشان داده که:
کودکانی که رابطه نزدیکی با پدربزرگ یا مادربزرگ دارند، در سنین نوجوانی دچار اضطراب و افسردگی کمتری میشوند.
همچنین، بسیاری از پدربزرگها و مادربزرگها منبع بیپایانی از مهربانی، وقت و حوصلهاند. برخلاف والدین که درگیر کار و زندگی روزمره هستند، سالمندان زمان بیشتری برای شنیدن حرفهای کودک، قصهگویی یا حتی بازی کردن دارند.
۵. از تربیت سنتی تا آموزش مدرن
یکی از چالشهای اصلی در همکاری بین والدین و سالمندان، اختلاف در نگرش نسبت به تربیت کودک است. سالمندان اغلب بر پایه ارزشهای سنتی، نظم، اطاعت و احترام به بزرگتر تأکید دارند، در حالی که والدین امروزی بیشتر بر گفتوگو، خودابرازی و استقلال کودک تمرکز دارند.
با این حال، اگر خانوادهها گفتوگوهای باز و بدون قضاوت داشته باشند، میتوانند از ترکیب این دو سبک، یک روش تربیتی متعادل خلق کنند.
۶. فرصتهایی که نباید از دست بروند
اگر به حضور سالمندان در تربیت نوهها به چشم تهدید نگاه کنیم، بسیاری از فرصتهای ارزشمند را از دست خواهیم داد:
-
یادگیری تاریخ و هویت خانوادگی: کودکان از طریق سالمندان با ریشهها، فرهنگ و ارزشهای خانوادگی آشنا میشوند.
-
تقویت زبان مادری یا گویشهای محلی: در بسیاری از خانهها، مادربزرگ تنها کسی است که هنوز ترکی، کردی یا لری صحبت میکند.
-
نقش الگوهای اخلاقی: سالمندان با رفتاری سرشار از صبر، فروتنی و احترام، بهطور غیرمستقیم بر تربیت اخلاقی کودک اثر میگذارند.
۷. تهدیدهایی که باید جدی گرفت
البته بیتوجهی به برخی واقعیتها ممکن است به بروز مشکلات منجر شود:
-
وابستگی بیش از حد کودک به مادربزرگ/پدربزرگ
-
تحقیر یا نادیده گرفتن قوانین والدین توسط سالمند
-
دلخوریهای پنهان در خانواده و تأثیر آن بر روابط کودک
راهحل این مشکلات، نه حذف نقش سالمندان بلکه تنظیم مرزهای مشخص و تعامل سالم بین نسلهاست.
۸. پیشنهادهایی برای تعامل بهتر بین والدین و سالمندان
-
جلسه خانوادگی بگذارید
درباره دیدگاههای تربیتی، نگرانیها و انتظارات بهصورت باز گفتوگو کنید. -
آموزش متقابل را بپذیرید
والدین میتوانند سالمندان را با تربیت فرزند در عصر جدید آشنا کنند و در عوض، از تجربیات آنها بیاموزند. -
مسئولیتها را تقسیم کنید
اگر سالمند قرار است بخشی از تربیت را بهعهده بگیرد، نقش مشخصی برایش تعیین کنید. -
قدردانی کنید
نقش سالمندان در مراقبت و تربیت را به رسمیت بشناسید و از آنها قدردانی کنید تا احساس ارزشمندی داشته باشند.
سخن پایانی: فرصت، نه تهدید
وقتی بهدرستی مدیریت شود، تأثیر سالمندان در تربیت نوهها نهتنها تهدید نیست، بلکه فرصتی بینظیر برای رشد نسل آینده است. تجربه، مهر، و پایداری نسلهای قدیمی میتواند به تربیت کودکانی ریشهدار، عاطفی و آگاه منجر شود؛ به شرط آنکه پُل تفاهم بین نسلها ساخته شود.
یادمان باشد، کودکانی که در سایه مهر پدربزرگ و مادربزرگ بزرگ میشوند، نهتنها خاطراتی گرم برای فردای خود دارند، بلکه پایههای اخلاق و هویتشان را در آغوش همان نسل طلایی شکل میدهند.
